(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.121. అధ్యాయః 121
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి దండస్వరూపాదికథనం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-121-0x(5666)(69533)
అయం పితామహేనోక్తో రాజధర్మః సనాతనః।
కీదృశశ్చ మహాదండో దండే సర్వం ప్రతిష్ఠితం॥ 12-121-1(69534)
దేవతానామృషీణాం చ పితౄణాం చ మహాత్మనాం।
యక్షరక్షః పిశాచానాం మర్త్యానాం చ విశేషతః॥ 12-121-2(69535)
సర్వేషాం ప్రాణినాం లోకే తిర్యక్ష్వపి నివాసినాం।
సర్వస్యాపి మహాతేజా దండః శ్రేయానితి ప్రభో॥ 12-121-3(69536)
ఇత్యేతదుక్తం భవతా దండే వై సచరాచరం।
పశ్యతాం లోక ఆయత్తం ససురాసురమానుషం।
ఏతదిచ్ఛాంయహం శ్రోతుం తత్త్వేన భరతర్షభ॥ 12-121-4(69537)
కో దండః కీదృశో దండః కింరూపః కింపరాయణః।
కిమాత్మకః కథంభూతః కతిమూర్తిః కథం ప్రభుః॥ 12-121-5(69538)
జాగర్తి చ కథం దండః ప్రజాసు విహితాత్మకః।
కశ్చ పూర్వాపరమిదం జాగర్తి ప్రతిపాలయన్॥ 12-121-6(69539)
కశ్చ విజ్ఞాయతే పూర్వః కో వరో దండసంజ్ఞితః।
కింసంస్థశ్చాభవద్దండః కా చాస్య గతిరిష్యతే॥ 12-121-7(69540)
భీష్మ ఉవాచ। 12-121-8x(5667)
శృణు కౌరవ్య యో దండో వ్యవహారో యథా చ సః।
యస్మిన్హి సర్వమాయత్తం స ధర్మ ఇతి కేవలః॥ 12-121-8(69541)
ధర్మస్యార్థే మహారాజ వ్యవహార ఇతీష్యతే।
తస్య లోపః కథం న స్యాల్లోకేష్విహ మహాత్మనః॥ 12-121-9(69542)
ఇత్యర్థం వ్యవాహరస్య వ్యవహారత్వమిష్యతే।
అపి చైతత్పురా రాజన్మనునా ప్రోక్తమాదితః॥ 12-121-10(69543)
సుప్రణీతేన దండేన ప్రియాప్రియసమాత్మనా।
ప్రజా రక్షతి యః సంయగ్ధర్మ ఏవ స కేవలః॥ 12-121-11(69544)
యథోక్తమేతద్వచనం ప్రాగేవ మనునా పురా।
యన్మయోక్తం వసిష్ఠేన బ్రహ్మణో వచనం మహత్॥ 12-121-12(69545)
ప్రాగిదం వచనం ప్రోక్తమతః ప్రాగ్వచనం విదుః।
వ్యవహారస్య చాఖ్యానాద్వ్యవహార ఇహోచ్యతే॥ 12-121-13(69546)
దండాంత్రివర్గః సతతం సుప్రణీతాత్ప్రవర్తతే।
దైవం హి పరమో దండో రూపతోఽగ్నిరివోత్థితః॥ 12-121-14(69547)
నీలోత్పలదలశ్యామశ్చతుర్దంష్ట్రశ్చతుర్భుజః।
అష్టపాన్నైకనయనః శంకుకర్ణోర్ధ్వరోమవాన్॥ 12-121-15(69548)
జటీ ద్విజిహ్వస్తాంరాస్యో మృగరాజతనుచ్ఛదః।
ఏతద్రూపం బిభర్త్యుగ్రం దండో నిత్యం దురాసదః॥ 12-121-16(69549)
అసిర్ధనుర్గదా శక్తిస్త్రిశూలం ముద్గరః శరః।
ముసలం పరశుశ్చక్రం ప్రాసదండర్ష్టితోమరాః॥ 12-121-17(69550)
సర్వప్రహరణీయాని యాని యానీహ కానిచిత్।
దండ ఏవ స సర్వాత్మా లోకే చరతి మూర్తిమాన్॥ 12-121-18(69551)
భిందంశ్ఛిందన్రుజన్కృంతందారయన్పాటయంస్తథా।
ఘాతయన్నభిధావంశ్చ దండ ఏవ చరత్యుత॥ 12-121-19(69552)
అసిర్విశసనో ధర్మస్తీక్ష్ణవర్మా దురాసదః।
శ్రీగర్భో విజయః శాస్తా వ్యవహారః ప్రజాగరః॥ 12-121-20(69553)
శాస్త్రం బ్రాహ్మణమంత్రాశ్చ శాస్తా ప్రవచనం పరం।
ధర్మపాలోఽక్షరో గోపః సత్యగో నిత్యగో గృహః॥ 12-121-21(69554)
అసంగో రుద్రతనయో మనుర్జ్యేష్ఠః శివంకరః।
నామాన్యేతాని దండస్య కీర్తితాని యుధిష్ఠిర॥ 12-121-22(69555)
దండో హి భగవాన్విష్ణుర్యజ్ఞో నారాయణః ప్రభుః।
శశ్వద్రుపం మహద్బిభ్రన్మహాత్పురుష ఉచ్యతే॥ 12-121-23(69556)
తథోక్తా బ్రహ్మకన్యేతి లక్ష్మీర్నీతిః సరస్వతీ।
దండనీతిర్జగద్ధాత్రీ దండో హి బహువిగ్రహః॥ 12-121-24(69557)
అర్థానర్థౌ సుఖం దుఃఖం ధర్మాధర్మౌ బలాబలే।
దౌర్భాగ్యం భాగధేయం చ పుణ్యాపుణ్యే గుణాగుణౌ॥ 12-121-25(69558)
కామాకామావృతుర్మాసః శర్వరీ దివసః క్షణః।
అప్రమాదః ప్రమాదశ్చ హర్షశోకౌ శమో దమః॥ 12-121-26(69559)
దైవం పురుషకారశ్చ మోక్షామోక్షౌ భయాభయే।
హింసాహింసే తపో యజ్ఞః సంయమోఽథ విషామృతే॥ 12-121-27(69560)
అంతశ్చాదిశ్చ మధ్యం చ కృతానాం చ ప్రపంచనం।
మదః ప్రమోదో దర్పశ్చ దంభో ధైర్యం నయానయౌ॥ 12-121-28(69561)
అశక్తిః శక్తిరిత్యేవం మానస్తంభౌ వ్యయావ్యయౌ।
వినయశ్చ విసర్గశ్చ కాలాకాలౌ చ కౌరవ॥ 12-121-29(69562)
అనృతం చాజ్ఞతా సత్యం శ్రద్ధాశ్రద్ధే తథైవ చ।
క్లీబతా వ్యవసాయశ్చ లాభాలాభౌ జయాజయౌ॥ 12-121-30(69563)
తీక్ష్ణతా మృదుతాత్యుగ్రమాగమానాగమౌ తథా।
విరోధశ్చావిరోధశ్చ కార్యాకార్యే బలాబలే॥ 12-121-31(69564)
అసూయా చానసూయా చ ధర్మాధర్మౌ తథైవ చ।
అపత్రపానపత్రపే హ్రీశ్చ సంపద్విపచ్చ హ॥ 12-121-32(69565)
తేజః కర్మాణి పాండిత్యం వాక్శక్తిర్బుద్ధితత్వతా।
ఏవం దండస్య లోకేఽస్మింజాగర్తి బహురూపతా॥ 12-121-33(69566)
న స్యాద్యదీహ దండో వై ప్రమథేయుః పరస్పరం।
భయాద్దండస్య నాన్యోన్యం ఘ్నంతి చైవ యుధిష్ఠిర॥ 12-121-34(69567)
దండేన రక్ష్యమాణా హి రాజన్నహరహః ప్రజాః।
రాజానం వర్ధయంతీహ తస్మాద్దండః పరాయణం॥ 12-121-35(69568)
వ్యవస్థాపయతే నిత్యమిమం లోకం నరేశ్వర।
సత్యే వ్యవస్థితో ధర్మో బ్రాహ్మణేష్వవతిష్ఠతే॥ 12-121-36(69569)
ధర్మయుక్తా ద్విజశ్రేష్ఠా దేవయుక్తా భవంతి చ।
బభూవ యజ్ఞో దేవేభ్యో యజ్ఞః ప్రీణాతి దేవతాః॥ 12-121-37(69570)
ప్రీతాశ్చ దేవతా లోకమింద్రే ప్రతిదదత్యుత।
అత్రం దదాతి శక్రశ్చాప్యనుగృహ్ణన్నిమాః ప్రజాః॥ 12-121-38(69571)
ప్రాణాశ్చ సర్వభూతానాం నిత్యమన్నే ప్రతిష్ఠితాః।
తస్మాత్ప్రజాః ప్రతిష్ఠంతే దండో జాగర్తి తాసు చ॥ 12-121-39(69572)
ఏవంప్నయోజనశ్చైవ దండః క్షత్రియతాం గతః।
రక్షప్రజాః స జాగర్తి నిత్యం స్వవహితోక్షరః॥ 12-121-40(69573)
ఈశ్వరః పురుషః ప్రాణః సత్వం వృత్తం ప్రజాపతిః।
భూతాత్మా జీవ ఇత్యేవం నామభిః ప్రోచ్యతేఽష్టభిః॥ 12-121-41(69574)
అదదద్దండమేవాస్మై ధృతమైశ్వర్యమేవ చ।
బలే నయశ్చ సంయుక్తః సదా పంచవిధాత్మకః॥ 12-121-42(69575)
కులం బహుధనామాత్యాః ప్రజ్ఞా ప్రోక్తా బలాని తు।
ఆహార్యమష్టకైర్ద్రవ్యైర్బలమన్యద్యుధిష్ఠిర॥ 12-121-43(69576)
హస్తినోఽశ్వా రథాః పత్తిర్నావో విష్టిస్తథైవ చ।
దేశికాశ్చాదికాశ్చైవ తదష్టాంగం బలం స్మృతం॥ 12-121-44(69577)
అథ చాంగస్య యుక్తస్య రథినో హస్తియాయినః।
అశ్వారోహాః పదాతాశ్చ మంత్రిణో రసదాశ్చ యే॥ 12-121-45(69578)
భిక్షుకాః ప్రాడ్వివాకాశ్చ మౌహూర్తా దైవచింతకాః।
కోశో మిత్రాణి ధాన్యం చ సర్వోపకరణాని చ॥ 12-121-46(69579)
సప్తప్రకృతి చాష్టాంగం శరీరమిహ తం విదుః।
రాజ్యస్య దండమేవాంగం దండః ప్రభవ ఏవ చ॥ 12-121-47(69580)
ఈశ్వరేణ ప్రసన్నేన కారణాత్క్షత్రియస్య చ।
దండో దత్తః సదా గోప్తా దండో హీదం సనాతనం॥ 12-121-48(69581)
రాజా పూజ్యతమో నాన్యో యథా ధర్మః ప్రదర్శితః।
బ్రహ్మణా లోకరక్షార్థం స్వధర్మస్థాపనాయ చ॥ 12-121-49(69582)
భర్తృప్రత్యయ ఉత్పన్నో వ్యవహారస్తథావిధః।
తస్యాద్య సహితో దృష్టో భర్తృప్రత్యయలక్షణః॥ 12-121-50(69583)
వ్యవహారస్తు వేదాత్మా వేదప్రత్యయ ఉచ్యతే।
మౌలశ్చ నరశార్దూల శాస్త్రోక్తశ్చ తథాఽపరః॥ 12-121-51(69584)
ఉక్తో యశ్చాపి దండోఽసౌ భర్తృప్రత్యయలక్షణః।
జ్ఞేయో నః స నరేంద్రస్థో దండః ప్రత్యయ ఏవ చ॥ 12-121-52(69585)
దండప్రత్యయదృష్టోఽపి వ్యవహారాత్మకః స్మృతః।
వ్యవహారః స్మృతో యశ్చ స వేదవిషయాత్మకః॥ 12-121-53(69586)
యశ్చ వేదప్రసూతాత్మా స ధర్మో గుణదర్శనః।
ధర్మప్రత్యయ ఉద్దిష్టో యశ్చ ధర్మః కృతాత్మభిః॥ 12-121-54(69587)
వ్యవహారః ప్రజాగోప్తా బ్రహ్మదృష్టో యుధిష్ఠిర।
త్రీంధారయతి లోకాన్వై సత్యాత్మా భూతివర్ధనః॥ 12-121-55(69588)
యశ్చ దండః స దృష్టో నో వ్యవహారః సనాతనః।
వ్యవహారశ్చ దృష్టో యః స వేద ఇతి నః శ్రుతిః॥ 12-121-56(69589)
యశ్చ వేదః స వై ధర్మో యశ్చ ధర్మః స సత్పథః।
బ్రహ్మా పితామహః పూర్వం భగవాంశ్చ ప్రజాపతిః॥ 12-121-57(69590)
లోకానాం స హి సర్వేషాం ససురాసురరక్షసాం।
స మనుష్యోరగవతాం కర్తా చైవ స భూతకృత్॥ 12-121-58(69591)
తతో నో వ్యవహారోఽయం భర్తృప్రత్యయలక్షణః।
తస్మాదిదమవోచామ వ్యవహారనిదర్శనం॥ 12-121-59(69592)
మాతా పితా చ భ్రాతా చ భార్యా చైవ పురోహితః।
నాదండ్యో విద్యతే రాజ్ఞో యః స్వధర్మేణ తిష్ఠతి॥ ॥ 12-121-60(69593)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి ఏకవింశత్యధికశతతమోఽధ్యాయః॥ 121॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-121-11 ప్రజారక్షకత్వాద్వ్యవహార ఏవ ధర్మపదవాచ్యోఽపీత్యాహ సుప్రణీతేనేతి॥ 12-121-12 బ్రహ్మణఏవ వచనం మనుముఖాచ్ఛ్రుతమిత్యర్థః॥ 12-121-13 దండఏవ ఉక్తవచనాద్ధర్మశబ్దేన వ్యవహారశబ్దేన చోచ్యత ఇత్యర్థః। ప్రాగ్వచనం ధర్మవచనం॥ 12-121-16 ఏవం వ్యవహారరూపిణో దండస్య రూపముక్త్వా ధర్మాఖ్యదండరూపమాహ। తాంరాస్యో మృగరాజతనుచ్ఛద ఇతి। తాంరో వహ్నిరేవాహనవనీయాదిరాస్యం యస్య స తథా। మృగరాజః కృష్ణమృగస్తత్సంబంధిచర్మ తనుచ్ఛదః శరీరాచ్ఛాదకం ప్రావరణమస్య। ఏతేన దీక్షాప్రధానో యజ్ఞ ఉక్తః। ఏతచ్చ సర్వేషాం దానోపవాసహోమాదీనాముపలక్షణం॥ 12-121-23 ముఖ్యం దండస్య రూపమాహ దండో హీతి॥ 12-121-24 తత్పత్న్యా రూపమాహ తథేతి। దండేన సహితా నీతిర్దండనీతిః॥ 12-121-25 కింపరాయణమిత్యస్యోత్తరం అర్థానర్థావిత్యాది॥ 12-121-36 కిమాత్మకః కథంభూతః కథంమూర్తిరితిప్రశ్నత్రయస్యోత్తరమాహ వ్యవస్థాపయతఇతి। లోకపాలనాత్మకః సత్యపక్షపాతీ బ్రాహ్మణమూర్తిస్వరూప ఇత్యర్థః॥ 12-121-37 దండస్య బ్రాహ్మణభూర్తిత్వం వివృణ్వన్ కథం జాగర్తి ఇత్యస్యోత్తరమాహ ధర్మయుక్తా ఇత్యాదినా। బ్రాహ్మణమూర్తిర్దండో యజ్ఞాదిద్వారాన్నసృష్టిహేతుతయా భూతాని పాలయన్ జాగర్తీతి శ్లోకత్రయార్థః॥ 12-121-42 అదదదీశ్వర ఇతి శేషః। అస్మై రాజ్ఞే। దండం దండనీతిం। అతఏవాయం బలేన సంయుక్తః పంచవిధ ఆత్మా యస్య స తథా। ధర్మవ్యవహారదండేశ్వరజీవరూపేణ పంచప్రకారాత్మకో రాజా। బలం నథైశ్చ సంయుక్తం సదా పంచవిధాత్మకమితి థ. ద. పాఠః॥ 12-121-43 బహుధనసహితా అమాత్యా బహుధనామాత్యాః। బలాని తు తేజఓజః సహ ఆఖ్యాని దేహేంద్రియబుద్ధిసమార్థ్యాని। అష్టకైరష్టసంఖ్యాకైరనంతరశ్లోకే వక్ష్యమాణైర్హస్త్యాదిభిరాహార్యమార్జనీయం। అన్యద్వలం కోశవృద్ధిరూపం॥ 12-121-45 అంగస్య సైన్యస్య యుక్తస్య సన్నద్ధస్య రథాదికం శరీరం విదురితి తృతీయేనాన్వయః। రసదాః వైద్యాః। 12-121-46 ప్రాడ్వివాకాః వివదమానయోర్ద్వయోః ప్రవృత్తినిమిత్తవేత్తారః॥ 12-121-47 దండం సైన్యం। దండః ప్రసిద్ధః॥ 12-121-48 దండో దండాదీనం॥ 12-121-50 భర్తృప్రత్యయః భర్తారౌ ద్వౌ వివదమానౌ ప్రత్యయః కారణం యస్య స తథా వాదిప్రతివాదిభ్యాం ప్రవర్తితో వ్యవహారః। తయోరన్యతరస్య ప్రత్యయోఽభ్యుపగమో లక్షణం యస్య స భర్తృప్రత్యయలక్షణః। అన్యతరపరాజయాదిత్యర్థః। సహితో హితమిష్టం తేన యుక్తః సహితః। అన్యతరజయావహ ఇత్యర్థః॥ 12-121-51 వేదాత్మా వేదోక్తో దోషః పారదార్యాదిస్తన్నివృత్త్యర్థం పరిషదం ప్రతిగతశ్చేత్తత్ర ప్రాయశ్చిత్తాత్మకో వేదహేతుక ఏవ దండః। మౌలః కులాచారప్రయుక్తో యో వ్యవహారస్తత్రాపి శాస్త్రోక్తో దండః। తథాచ శాస్త్రవిదామనుక్రమణం ధర్మజ్ఞానాం సమయః ప్రమాణం వేదాశ్చేతి॥ 12-121-52 తేషాం త్రయాణాం దండానాం మధ్యే ఆద్యః క్షత్రియాధీన ఇత్యాహ। ఉక్త ఇతి। నః అస్మాభిః క్షత్రియైర్దండోఽపి జ్ఞేయః తత్ర ప్రత్యయోఽపి జ్ఞేయః॥ 12-121-53 అస్యాపి వేదమూలత్వమాహ దండ ఇతి। వివిధోఽవహారః అన్యోన్యం పరపక్షక్షేపేణ స్వపక్షసాధనం వ్యవహారస్తదాత్మకో న్యాయః స యద్యపి దండః ప్రత్యయదృష్టస్తథాపి స వ్యవహారపదార్థో మన్వాదిభిః స్మృతోఽస్తి। అతః సోఽపి వైదికప్రణీతత్వాద్వేదవిషయాత్మకో వేదార్థగోచరోఽస్తీత్యర్థః॥ 12-121-54 ఉద్దిష్టో మమ పారదార్యజేనాధర్మేణ ధర్మలోపో మాభూదితి పశ్చాత్తాపవత్యుద్దిష్టః ప్రాయశ్చిత్తరూపో దండో ధర్మ ఏవేత్యర్థః॥ 12-121-60 యో రాజా స్వధర్మేణ తిష్ఠతి తస్య రాజ్ఞ ఇతి సంబంధః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.